[Dịch bởi Ngô Đức Long] Từ bóng đá đến con người Italy: World Cup 1982, thần thoại Pertini và bản sắc quốc gia

0
532

Từ bóng đá đến con người Italy: World Cup 1982, thần thoại Pertini và bản sắc quốc gia

Tác giả: John Foot- Tên gốc: How Italian Football Creates Italians: The 1982 World Cup, the ‘Pertini Myth’ and Italian National Identity

Người dịch: Ngô Đức Long – Nếu có copy, xin vui lòng ghi nguồn và tên người dịch, tôi vì cộng đồng mà dịch bài vậy xin cộng đồng cũng vì tôi mà làm vậy. Tks.

Phần 1: Chủ nghĩa dân tộc thể thao

Năm 1982, Italy giành chức vô địch World Cup tại Tây Ban Nha sau màn khởi đầu tệ hại. Bóng đá Italy vẫn bị ảnh hưởng nặng nề sau vụ bê bối bán độ Totonero năm 1980 với nhiều cầu thủ bị bắt và các luật cấm được ban hành sau đó. Một cầu thủ bị cấm thi đấu vì dàn xếp tỷ số lúc đó, Pablo Rossi, về sau đã trở thành người hùng dân tộc khi dẫn đầu danh sách ghi bàn của WC 1982. Bài viết này sẽ kiểm chứng lại mối quan hệ giữa định hình quốc gia và sự kiện thể thao năm đó. Bằng cách sử dụng những lý thuyết lịch sử mới liên quan đến việc hình thành Italy trong thế kỷ 19, bài viết nhìn nhận vào lý do và cách thức câu chuyện World Cup năm 1982 được coi như một giai thoại đáng nhớ của quốc gia này. Vai trò của tổng thống Italy, Sandro Pertini, người thường được nhắc đến cùng với chiến thắng năm 1982 cũng được phân tích chi tiết. Bài viết cho rằng các sự kiện thể thao là một định hướng cảm xúc quan trọng để một quốc gia thực sự nổi bật, cho dù chỉ trong thời gian ngắn, và những sự kiện đó sẽ đi sâu vào tâm trí mỗi người dân của quốc gia đó.

Bản sắc dân tộc, cảm xúc và thể thao

“Các trận bóng đá mang nặng màu sắc chính trị và văn hóa.” (Nicola Porro và Pippo Russo)

“Các buổi diễn thuyết với quy mô quốc gia được triển khai với những cách tiếp cận công chúng đầy sức hút…[và] tạo ra những cảm xúc mãnh liệt. Với lượng người tiếp cận chúng ngày càng tăng, một giả thuyết cơ bản (sự tồn tại của một quốc gia) đã được chuyển biến từ một ý tưởng xa vời và trừu tượng thành một thứ gì đó có vẻ thực tế và có vai trò quan trọng.” (Alberto Maria Banti)

Italy được thống nhất một cách muộn màng trong phần lớn thời gian của thế kỷ 19 và quá trình này hoàn tất khi Rome trở thành thủ đô chính thức vào năm 1870. Chính quá trình thống nhất phức tạp và gây nhiều tranh cãi này đã gây ra rất nhiều cuộc chiến (đi cùng với đó là chiến thắng cũng như thất bại) và các cuộc cách mạng. Một lượng nhỏ những người theo chủ nghĩa dân tộc đã thúc đẩy quá trình thống nhất Italy. Trong vòng nhiều năm, giai đoạn lịch sử Risorgimento (trong tiếng Italy có nghĩa là Phục hưng) được biết tới với nhiều cái tên như Anh hùng đại chí hay cuộc cách mạng thất bại. Bản sắc dân tộc của Italy thường được miêu tả như những thứ “yếu ót” và “chưa hoàn thiện”. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, một nghiên cứu lý thuyết mới đã được triển khai để xem xét lại lịch sử cũng như quá trình thống nhất Italy.

unification-of-italy-and-germany-13-638

Xu thế này đôi khi được gọi là “cách mạng ghi chép thông tin lịch sử”. Mục đích của lý thuyết “Thời Phục hưng mới” này nhận dạng một bản sắc “Italy” được tạo ra nhờ những “Tôn chỉ Phục hưng” thông qua những dạng văn bản khác nhau – thơ, tiểu thuyết, tác phẩm nghệ thuật, những câu chuyện lịch sử. Điều này tạo nên một làn sóng cảm xúc tạo cảm hứng cho nhiều người để tái tạo một bản sắc “Italy” riêng. Thậm chí, có người còn sẵn sàng chết vì lý tưởng này. Chính nhờ “Tôn chỉ Phục hưng” này mà một thế hệ thanh niên yêu nước trẻ tuổi đã tạo nên Italy. Quốc gia này được mô tả như “một bản hiệp ước tự nguyện, tự do và công bằng giữa những người yêu nước, một cộng đồng sống động, một gia đình to lớn và chia sẻ chung một bản sắc lịch sử”. Những khía cạnh cơ bản của định nghĩa về một thời kỳ Phục hưng mới tạo nên một hướng tiếp cận tích cực hơn cho một cuộc vận động vì bản sắc dân tộc. Việc sử dụng phương pháp luận để tạo cảm ứng từ lịch sử đã được áp dụng ở đây, với mục đích giúp người dân hiểu rằng việc ủng hộ một Italy thống nhất không chỉ là lý thuyết suông mà nó cần dựa trên hành động của họ – trong vài trường hợp, đó còn là yêu cầu ‘tử vì đạo”.

Alberto Banti và Paul Ginsborg đã viết:

“Việc áp dụng chủ nghĩa dân tộc trong thời kỳ Phục hưng để định nghĩa một quốc gia là cộng đồng của các chiến binh, những người chung lý tưởng vì một đối tượng vốn mơ hồ với họ – quốc gia/tổ quốc. Và điểm mấu chốt là những hoạt động chính trị mang màu sắc thần thánh hóa, điều này tạo nên thứ gì đó thiêng liêng, không thể tranh cãi được, thứ gì đó để con người có lòng tin tuyệt đối – thậm chí là hy sinh cả tính mạng của mình.”

Bằng cách tập trung vào cảm xúc, cách diễn đạt và các nghi thức, cùng với đó là phân tích chiến lược truyền thông, những người đứng đầu cuộc vận động này đã thách thức những thứ được gọi là truyền thống vốn có.

Liệu phương pháp luận và phân tích này có thể áp dụng được cho thể thao? Liệu thể thao có “tôn chỉ” riêng của nó – các trận thi đấu, hình ảnh, bàn thắng, thắng bại, bình luận và những màn ăn mừng – có vai trò như nhân tố dẫn truyện gây kích thích cảm xúc và hình thành bản sắc hay không? Một chức vô địch World Cup, theo lời của Banti, có thể chuyển hóa thứ gì đó vốn là lý thuyết cơ bản hết sức xa vời và trừu tượng trở thành một cái gì đó thực thế?

Bóng đá và chính trị: Nghệ thuật đỉnh cao

Xét trong phạm vi của WC 1982 (giống như những sự kiện thể thao khác), các sử gia – thậm chí là các sử gia chuyên về thể thao – thường chỉ mô tả chúng một cách đơn giản thay vì phân tích một cách chi tiết. Họ tin tưởng tuyệt đối vào phiên bản nửa-thần-thoại của WC 1982 và họ chấp nhận các cách mô tả nó vào thời kỳ đó một cách đơn giản. Cách giải thích trần thuật như vậy – như huyền thoại về vận động viên xe đạp Gino Bartali liên quan đến các sự kiện diễn ra trong năm 1948 tại Italy – trở nên trùng lặp. Đối với trường hợp năm 1982, “một câu chuyện tiêu chuẩn” đã trở nên phổ biến vào thời điểm đó khi diễn biến trở nên rõ ràng. “Câu chuyện tiêu chuẩn” này được lặp đi lặp lại với tần suất cao (gần như bê nguyên chữ nghĩa) trong những sự kiện truyền thông sau đó.

520907_xbig-lnd

Hãy xem qua một ví dụ về việc chiến thắng WC 1982 liên quan thế nào tới bản sắc dân tộc Italy, cuốn sách có tên “Italy, nhà vô địch thế giới 1982: Thời kỳ Phục hưng mới?” của Stéphane Mourlane, được xuất bản năm 2012. Mourlane mở đầu cuốn sách bằng một tuyên bố chắc nịch: ông sẽ phân tích “tầm quan trọng của bóng đá trong xã hội Italy” và cái cách “nó biến thành một nhân tố quan trọng trong việc hình thành bản sắc dân tộc”. Mặc dù vậy, phần còn lại của cuốn sách lại không đưa ra bất kỳ chứng cứ hay luận điểm quan trọng nào hỗ trợ cho ý tưởng này. Tuyên bố này bị coi như là một ý kiến cá nhân, ví dụ như đoạn: “Đối với người Italy, bản sắc dân tộc của họ (không giống những quốc gia khác) chưa hề được tôi luyện trên chiến trường, những vận động viên thể thao quốc gia chính là biểu tượng của niềm kiêu hãnh và danh dự của dân tộc”. Có lẽ những cuộc chiến có sự góp mặt của Italy từ thế kỷ 19 đến năm 1945 được xem xét (không thừa nhận chính thức) đã góp phần tạo nên bản sắc dân tộc cho Italy. Suy cho cùng, 571.000 người đã chết trong giai đoạn Thế chiến thứ nhất.

Liên quan tới vai trò của Sandro Pertini trong sự kiện năm 1982, Mourlane đơn giản kể lại phiên bản chính thức lúc đó của câu chuyện: “Đắc cử vào tháng 7/1978 ở tuổi 82, tổng thống Pertini là hiện thân giá trị của nền dân chủ đối với người dân Italy nhờ vào những hoạt động chống phát xít thời trai trẻ của ông”. Không có vẻ gì là có sự liên hệ giữa một thứ gọi là “bản sắc dân tộc” và “World Cup” cả. Không có vẻ gì tuyên bố của tác giả liên quan tới sự kiện thể thao như vậy nên được nhìn nhận một cách nghiêm túc. Bài báo này, thật không may (cùng với vài ngoại lệ), lại đại diện cho nền học thuật quốc gia cho dù nó liên qua tới bản sắc dân tộc, vấn đề thể thao tại Italy và một sự kiện điển hình như World Cup 1982. Đã đến lúc phân tích những câu chữ liên quan đến sự kiện năm 1982 dẫn tới trạng thái cảm xúc dâng trào dành cho người dân Italy. Bằng cách nào câu chuyện năm 1982 lại phù hợp với vấn đề quốc gia và bản sắc dân tộc? Huyền thoại này được tạo dựng ra sao và có bao nhiều phần trong đó là hư cấu? Tầm quan trọng xét trên khía cạnh lịch sử, chính trị và văn hóa của sự kiện này ra sao?

17361614_997180237081412_2946988447429330952_n

Tôi sẽ cố gắng trả lời những câu hỏi này. Bài viết này sẽ xem xét một cách tổng quát về thể thao, bóng đá và bản sắc dân tộc. Tôi sẽ phân tích bối cảnh cụ thể của WC 1982 – về mặt lịch sử, văn hóa, chính trị và thể thao. Sau đó, tôi sẽ xem xét kỹ lưỡng yếu tố “1982” trong việc định hình bản sắc dân tộc. Phần tiếp theo sẽ đi sâu vào định nghĩa “Thần thoại Pertini” mà tôi nghĩ ra. Phần cuối sẽ nói về di sản của WC 1982 trong thế giới hện nay.

Nhìn chung, các nghiên cứu về thể thao và bản sắc dân tộc đã sử dụng một thuật ngũ quen thuộc có tên “cộng đồng suy tưởng” của Benedict Anderson mà không hề giải thích rõ ràng. Anderson tranh luận rằng:

Chủ nghĩa ái quốc, hoặc có thể gọi là chủ nghĩa dân tộc là tạo vật văn hóa của một dân tộc cụ thể. Để hiểu rõ chúng một cách đúng đắn ta cần cân nhắc cách chúng chen chân vào tiến trình lịch sử, ý nghĩa của chúng thay đổi theo thời gian như thế nào và tại sao chúng lại có tác động tới cảm xúc con người lớn như vậy.

Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu trích dẫn cụm từ “công đồng suy tưởng” của Anderson lại không trả lời được những câu hỏi này. Chúng tập trung vào cái chất “suy tưởng” của một “cộng đồng” nhưng không thể hiểu rõ vì sao nó lại ‘chen chên vào tiến trình lịch sử” hay có “tác động tới cảm xúc con người”. Bài viết này sẽ thực hiện những công việc như vậy trong bối cảnh cụ thể là WC 1982 và với đối tượng duy nhất là Italy. Rất hiếm khi những hiểu biết tinh vi và mới mẻ về bản sắc dân tộc được áp dụng cho thể thao, mặc dù việc này đã dần thay đổi trong những năm gần đây. Thông thường, người ta thường tuyên bố rằng thể thao tạo ra một thứ gọi là “bản sắc dân tộc” theo một cách không phức tạp và rất trực diện. Có những sự nhầm lẫn đáng kể về mối quan hệ giữa bản sắc dân tộc và thành tích thể thao. Như Graham White đã tranh luận, bóng đá thường được thể hiện bởi đặc trưng quốc gia (phong cách thi đấu của mỗi đội tuyển) và được coi như yếu tố cấu thành cho những đặc trưng tương tự (câu chuyện của đội bóng trở thành công chuyện của quốc gia).

Bằng cách sử dụng những cơ sở lý thuyết mà tôi đã vạch ra trước đó, và tư duy một cách nghiêm túc về cách thức thể thao hoạt động và tạo ra những sự kiện có tác động lớn tới cảm xúc của con người, chúng ta có thể suy luận ra một sự kiện thể thao sẽ tạo ra những hệ quả gì và chúng tự diễn ra như thế nào. Thể thao thường khiến cho người ta tự hỏi “quốc gia là gì?” Câu hỏi này không chỉ hỏi ai đó cụ thể mà bất kỳ ai cũng đều có thắc mắc tương tự. Đối với phóng viên kỳ cựu Eduardo Galeano (khi nói về đội tuyển Uruguay), “chiếc áo đấu màu xanh da trời chính là bằng chứng về một quốc gia, một dân tộc”. Trong khi đó, Andrea Pirlo đã viết trong cuốn tự truyện gần đây của anh về quả phạt đền trong chung kết WC 2006 “đó chính là lúc tôi hiểu rằng là một người Italy tuyệt vời thế nào”.

Trong khi đó, John Hoberman viết rằng “chủ nghĩa dân tộc thể thao đã tồn tại không giống như một thứ cảm xúc đại chúng mà nó là sản phẩm của lựa chọn cụ thể do các chính trị gia quyết định”. Liệu rằng “chủ nghĩa dân tộc thể thao” có thể đều đại diện cho hai khái niệm này? Vì sao chúng ta phải lựa chọn một trong hai khái niệm đó? Có vẻ như một sự kiện thể thao có thể vừa tạo ra cảm xúc mạnh liệt cho người hâm mộ vừa là một phần của một tiến trình chính trị đã được lên kế hoạch tinh vi từ trước.

Phần 2: Theo dòng lịch sử, gây dựng bản sắc

Cảm xúc từ bóng đá

Cách sử dụng lịch sử Phục hưng mới đối với thể thao cho phép ta liên kết vài khía cạnh giũa các sự kiện thể thao và sự hình thành bản sắc quốc gia. Nó cũng cho phép ta nắm lấy được sức mạnh thực sự của bóng đá, đội tuyển quốc gia và các kỳ World Cup cụ thể. Như nhiều người đã biết, bóng đá có khả năng thu hút sự chú ý của nhiều cộng đồng riêng lẻ khác nhau – tại cùng thời điểm, cùng địa điểm và cùng một sự kiện. Nó tận dụng một thứ ngôn ngữ cơ bản dễ học và sử dụng để giao tiếp trước, trong và sau mỗi trận đấu. Bóng đá khiến chúng ta rơi lệ, cười sảng khoái, hò hét, nhảy cẫng lên không vì lý do gì cả, chạy quanh phòng, cởi bỏ quần áo, hôn một người hoàn toàn xa lạ… Và tất cả đều gói gọn trong 90 phút (khoảng thời gian hoàn hảo để kể một câu chuyện, những chuyên gia làm phim ở Hollywood biết rất rõ điều này).

Năm 1982 và bối cảnh lịch sử

Năm 1982, Italy đang dần vượt qua một thời kỳ được gọi là “tiên phong” – hơn một thập kỷ xung đột chính trị và bùng nổ bạo lực. Thời kỳ này nổi tiếng với những vụ đánh bom, ám sát chính trị (do cả cánh tả và cánh hữu gây ra) sau vụ biểu tình chính trị quy mô lớn năm 1968. Thập kỷ đầy bạo lực này đã chia rẽ nội bộ Italy và nền dần chủ đứng trước nguy cơ sụp đổ hơn bao giờ hết. Tới năm 1982, các phần tử cực đoan đa số đã bị khuất phục cho dù vết thương mà thời kỳ này để lại cho Italy là rất khó phục hồi. Italy đứng trước thách thức phải đứng dậy sau sự trì trệ tối tăm này. Điều này dẫn tới một cách thức thỏa thuận chính trị hậu-Chiến-tranh-Lạnh với việc Đảng Xã hội lên nắm quyền và những tàn dư chính trị của thập kỷ 60 và 70 đã bị đẩy lùi về quá khứ. Thập nảy 80 sẽ chứng kiến nền công nghiệp thời trang thay thế cho nền công nghiệp thép, khi mà những Dolce and Gabbana, Armani and Versace sẽ trở thành những cái tên hàng đầu thế giới trong tương lai. Và đây cúng là thập kỷ nền bóng đá Italy sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc quảng bá hình ảnh đất nước và sẽ được đầu tư mạnh mẽ.

Năm 1986, một doanh nhân trẻ và tài năng đã mua lại AC Milan. Năm 1988, ông thậm chí còn bổ nhiệm một HLV vô danh và trẻ trung hơn mình – Arrigo Sacchi, một người luôn áp dụng chiến thuật pressing tầm cao – yếu tố của một phong cách bóng đá tấn công với mục đích “ném” tàn dư phong cách Catenaccio vào thùng rác lịch sử. Catenaccio (còn gọi là chiến thuật “then cửa”) là một khía cạnh đặc trưng cho phong cách bóng đá phòng thủ của Italy những năm 1960 và 1970. Mặc dù chiến thuật này thường có sự tách biệt giữa chiến thuật và thực tế, nó cũng xây dựng nên một hệ tư duy phòng thủ thay vì lối chơi bóng đá tấn công. Serie A, trong thập niên 80, là giải đấu hấp dẫn và có chất lượng chuyên môn cao nhất thế giới. Zbigniew Boniek đã chơi ở đây từ năm 1982, và Paulo Roberto Falcão đã là thành viên của AS Roma từ 1980. Platini gia nhập Juventus cùng với Boniek vào năm 1982, Zico gia nhập Udinese năm 1983, Socrates thi đấu cho Fiorentina từ năm 84 đến năm 85, Diego Maradona gia nhập Napoli năm 1984. Gullit, Van Basten và Rijkaard gia nhập Milan năm 1987. Leovegildo Lins da Gama Júnior thi đấu cho Torino trong giai đoạn 84-87. Gần như mọi ngôi sao của WC 1982 đều tới thi đấu tại Italy sau khi giải đấu kết thúc. Xem xét kỹ lượng về khía cạnh tài chính và truyền thông, WC 1982 có tác động ngoài sức tưởng tượng đối với Serie A. Những danh thủ này là lời nhắc nhở đối với người Italy về WC 1982.

Milan1987-1988.jpg

Thời kỳ này đã khác xa thời kỳ chủ nghĩa phát xít còn tồn tại, thậm chí hai chức vô địch thế giới trước đó của Italy đều diễn ra dưới triều đại phát xít và việc chủ nghĩa phát xít diệt vong cũng đã khiến nhiều người quên đi thành tựu này. Các cầu thủ là thế hệ được sinh ra trong thời hậu chiến tranh, ngoại trừ thủ môn kiêm đội trưởng Dino Zoff. Mặc dù vậy, hai nhân tố quan trọng trong câu chuyện WC 1982 lại thuộc về thế hệ sinh ra trước chiến tranh, Enzo Bearzot và Sandro Pertini.

WC 1982, Vòng lặp hoài niệm

Mặc dù tầm quan trọng của chức vô địch năm 1982 về mặt văn hóa, kinh tế, xã hội và chính trị là không thể phủ nhận, vẫn chưa hề có bất kỳ một nghiên cứu nghiêm túc nào đi sâu vào việc phân tích sự kiện đó và hệ quả của nó đối với Italy. Một câu chuyện đơn giản được lặp đi lặp lại đến nực cười. Một câu chuyện khiến cho hoài niệm dần dần chiếm lấy tâm trí con người theo thời gian, bỏ qua mọi mâu thuẫn có thể. Không hề có sự thêm thắt chi tiết cho nội dung câu chuyện khiến cho có vẻ như sự kiện năm 1982 chẳng còn gì đáng để nói tới. Câu chuyện này được coi như khuôn mẫu loại bỏ những chi tiết trong quá khứ liên quan tới nó.
Vì thế, vai trò của Pablo Rossi và những người liên quan đến vụ bê bối năm 1980 gần như không được nhắc đến. Thậm chí khi vụ bê bối được nhắc tới, nhiều người cho rằng lệnh cấm đối với Rossi là bất công và ông chỉ là nạn nhân của một âm mưu lớn hơn. Chiến thắng này – giống như năm 2006 – đã gần như khiến tất cả những chi tiết liên qua tới bê bối dàn xếp tỷ số đều bị lãng quên, ít nhất là khi đội tuyển quốc gia và các cầu thủ vẫn được chức vô địch này bảo lãnh.

Ngoài ra, mặt tối của của chiến thắng năm 1982 đến từ hành vi thô bạo đối với Maradonna của Gentile trong trận đấu với Argentina hoặc việc những cáo về việc dàn xếp tỷ số trong suốt giải đấu có liên quan tới Italy đã bị lờ đi trong những buổi họp báo sau năm 1982 cho dù một nhà báo đã cương quyết bám lấy vấn đề này, Oliviero Beha. Vì vầy, kỷ niệm và sự lãng quên đã song hành tồn tại nhờ sự kiện WC 1982. Chiến thắng này đã tiêu diệt tất cả những khía cạnh bên lề trong việc kể lại một câu chuyện mới.

“Đề tài WC 1982”

Với tư cách đội trưởng của đội bóng có tên chính phủ, trong 40 ngày này cùng với những khó khăn trước măt, tôi thấy ta có thể coi chiến thằng này là một điểm báo tốt cho cả đội. (Giovanni Spadolini, Chủ tịch hội đồng Bộ trưởng – 13/7/1982)

Vậy, điều gì đã khiến “câu chuyện” và “đề tài” về WC 1982 (từ góc nhìn của một người Italy) có sức mạnh như vậy trong việc động viên đất nước cũng như bản sắc dân tộc – và làm thế nào nó phù hợp với lý thuyết Phục hưng và sự thống nhất tôi đã trình bày ở phần trước? Khi chúng ta bắt đầu mổ xẻ vấn đề, nhiều câu chuyện về WC 1982 sẽ trở nên phù hợp với những cảm xúc mãnh liệt và sự liên kết của chúng đối với bản sắc dân tộc.

Đầu tiên, câu chuyện về sự chuộc lỗi. Chuộc lỗi hay tái sinh là yếu tố cơ bản của Thời kỳ Phục hưng và lịch sử Italy – sự hồi phục sau những thất bại trong chiến tranh trong thế kỷ 19 hay cuộc rút lui thảm bại tại Caporetto năm 1917 lại tới chiến thắng cuối cùng. Lịch sử Italy cũng ghi nhận không ít những câu chuyện chuộc lỗi hay hy sinh của các cá nhân, vốn được coi như một phần của tôn chỉ Phục hưng. Đối với sự kiện năm 1982, ý nghĩa chuộc lỗi được thể hiện ở quy mô tập thể khi một đội bóng thi đấu bạc nhược bắt đầu chơi khá dần lên, thắng liền một mạch 4 trận liên tiếp và đánh bại những đối thử sừng sỏ nhất thế giới. Thậm chí, ý nghĩa chuộc lỗi này cũng mang màu sắc cá nhân khi cầu thủ vốn bị chỉ trích thậm tệ và cấm hoạt động bóng đá suốt 3 năm vì bê bối dàn xếp tỷ số trong chốc lát biết thành người hùng dân tộc. Pablo Rossi đã phải trả giá vì tội lỗi của mình và ông đã tẩy rủa thanh danh cho bản thân cùng lúc với gây dựng danh tiếng mới cho đất nước. Nhờ vậy, ông đã làm lu mờ mọi ý nghĩ về vụ bê bối năm 1980 gây chấn động dư luận và làm người hâm mộ giận dữ. Càn khôn chuyển dời, từ tội nhân thành biểu tượng chiến thắng chỉ trong vài ngày.

8NUtKJSz1GYs0Rwme0thFIALMYFy_Fbd7YcWh8fSCqwax1SFrrsvBR1mTHSdtS43v-8v4xpUyPlvhkxUo9eTfI.jpeg

Việc chuộc lỗi này diễn ra trong suốt giải đấu, dưới sự quan sát của những ai quan tâm. Khi WC khởi tranh, Pablo Rossi chưa thực sự có phong độ thuyết phục. Ông chỉ đá đúng 3 trận trong vòng 2 năm. Như Mario Sconcerti đã viết: “anh ta sụt cân, gầy gò, không có đủ sức mạnh cơ bắp cần thiết… anh ta thậm chí không chạm nổi vào bóng trong 3 trận đấu đó”, Sconcerti tiếp tục, “anh ta thậm chí đứng trơ như khúc gỗ ở loạt trận thứ hai, anh ta mất đi hẳn cảm giác của một tiền đạo lừng danh”. Gianni Brera thì lại viết rằng “Rossi như kẻ mất hồn ở trên sân bóng”. Việc Rossi chuộc lại lỗi lầm không chỉ vì bản thân ông mà còn vì cả nền bóng đá Italy, câu chuyện tại WC 1982 trở thành bệ phóng đưa Rossi lên tầm một ngôi sao thế giới.

Một câu chuyện chuộc lỗi khác lại được thể hiện qua vai trò của Doni Zoff – đội trưởng, thủ môn hay nói một cách khác là một danh thủ lão luyện. Ông vốn là đối tượng bị chỉ trích rất nhiều sau thất bại trước Hà Lan tại WC 1978, nhiều người còn nói rẳng ông đã quá già để bắt bóng. Màn trình diễn tuyệt hảo ở tuổi 40 tại WC 1982 đã khiến những lời chỉ trích kia phải biến mất. Một biểu tượng quan trọng khác của chiến tích năm 1982, Dino đóng vai trò “người anh, người cha” đối với cả đội tuyển lẫn nền bóng đá Italy thời đó. Thậm chí, hình ảnh bàn tay nâng cúp của ông cũng đã đi vào tem và sách, chỉ cần nhìn là biết đó chính là Dino Zoff.
Huấn luyện viên Enzo Bearzot cũng đóng góp cho sự chuộc lỗi của đội tuyển Italy năm đó, người đứng trước sức ép về 2 lựa chọn của Rome và Milan: Evaristo Beccalossi của Inter và Roberto Pruzzo của Roma. Khởi đầu tệ hại, mối quan hệ với báo chí của đội tuyển cũng xuống dốc tới mức họ đặt biệt danh cho đội là ‘silenzio stampa’ – tiếng Italy có nghĩa là “họp báo câm”. Gianpaolo Ormezzano thậm chí còn miêu ta bầu không khí tại phòng họp báo như muốn “khủng bố truyền thông và báo chí”. Bearzot và Zoff – một người vốn ít nót – khiến mọi thứ trở nên cực kỳ căng thẳng. Sau khi vô địch, những chỉ trích như vậy cũng dần bị lãng quên cùng với việc báo chí tung hô Bearzot lên tận mây nhờ vào việc lựa chọn ngôi sao Pablo Rossi. Thật là một tên trúng hai đích, Bearzot cũng với cẩu thủ của mình cứu vớt danh dự cho đội bóng cũng như nền bóng đá Italy.

Khía cạnh tiếp theo của WC 1982 chính tôn chỉ Phục hưng và cách truyền đạt nó. Một câu chuyện có thể làm nhiều người liên tưởng tới những giai thoại về một nhóm nhỏ chiến binh sát cánh bên nhau và anh dũng chiến đấu giữa muôn trùng bao vây của kẻ địch. Nó giống như huyển thoại về Garibaldi thất bại tức tưởi năm 1849 trong thời kỳ Phục hưng, trước khi ông tập hợp một đội quân tình nguyện tại Sicily và trở về Italy vào năm 1860 với tư cách người thắng cuộc. Chính vì thế, câu chuyện năm 1982 mang rất nhiều âm hưởng Phục hưng khi Italy đánh bại hai thế lực của bóng đá thế giới lúc đó – Tây Đức và Brazil. Một khía cạnh rất hay và dễ tạo hiệu ứng cảm xúc mãnh liệt trong nhiều người.

100f44b024ff385fc812ae1a531cacaa.jpg

Yếu tố thứ ba của câu chuyện chính là tình huynh đệ và đoàn kết giũa những người Italy với nhau trong nội bộ đội tuyển. Đội hình Italy lúc đó bao gồm rất nhiều thành phần từ miền Bắc tới miền Nam, từ giai cấp lao động cơ bản tới giai cấp tiểu tư sản, với cá tính và khả năng khác nhau. Đây đúng là đội tuyển quốc gia theo bất kỳ cách cắt nghĩa nào đi nữa. Những nghệ sỹ thi đấu cạnh những cầu thủ cần mẫn – thậm chí có một chút gì đó “công nhân”. Cái chân trái tinh tế của Giancarlo Antognoni được hoàn thiện bởi cái đầu lạnh và lối chơi rực lửa của Claudio Gentile, những bước chạy không biết mệt mỏi của Gabriele Oriali là nền tảng hỗ trợ tuyệt vời cho Pablo Rossi. Trong khi đó, tần suất hoạt động khủng khiếp của Bruno Conti tạo điều kiện cho chất thanh lịch của Alessandro Altobelli có cơ hội tỏa sáng. Phía sau, một cầu thủ lướt đi trên mặt sân, rất ít khi tắc bóng – Gaetano Scirea – một người hùng thầm lặng. Chúng ta có thể mô tả đội hình này như “một quân đoàn toàn chiến binh dũng mãnh” – như lời của hai chuyên gia sử học về thời kỳ Phục hưng, Alberto Maria Banti và Paul Ginsborg. Bản lĩnh anh hùng, lý trí không gì lay chuyển, họ chứng minh giá trị của mình bằng hành động thay vì lời nói.

Mặc dù vậy, ngôn từ cũng có vai trò quan trọng riêng của chúng trong việc hình thành đất nước Italy. Một đất nước cần những nhà lãnh đạo thông thái và đầy kinh nghiệm giống như một đội bóng cần một huấn luyện viên tài ba và từng trải vậy. Enzo Bearzot chưa bao giờ tham gia huấn luyện ở cấp độ câu lạc bộ nhưng ông lại được lựa chọn là người chỉ đạo đội tuyển quốc gia. Cấp độ đội tuyển là thứ gì đó khó khăn hơn rất nhiều, Enzo Bearzot đã tiếp nhận mọi chỉ trích và lấy chúng là động lực phấn đấu. Và từ đó, vai trò chỉ đạo một đội bóng đã được biến hóa thành vai trò lãnh đạo một đất nước – khía cạnh khiến chúng ta phải đề cập tới Sandro Pertini ở phần sau.

Ở khía cạnh cảm xúc, những trận đấu đã trở thành những biểu tượng khó quên trong lòng người hâm mộ. Hoành tráng, đó là những gì người ta thường đề cập khi nhắc tới WC 1982 – kỳ WC được đánh giá là hay nhất trong lịch sử lúc đó. Cú hat-trick của Pablo Rossi vào lưới Brazil là ví dụ tiêu biểu nhất: bám đuổi kịch tính, cú lật kèo vĩ đại. Những bàn thắng cũng là những tác phẩm nghệ thuật tuyệt vời, kết hợp giữa kỹ năng đi bóng và tư duy hình học đỉnh cao của Bruno Conti. Nó là thứ gì đó khác xa với phong cách Catenaccio truyền thống, ví dụ như hình ảnh 2 cầu thủ phòng ngự đan bóng phối hợp trong khu cấm địa của Tây Đức trước khi cú sút trái phá dội cột dọc của Marco Tardelli khiến thủ môn “chết lặng” nhìn bóng bay vào lưới. Với màn ăn mừng dang hai tay và chạy như đang bay lượn, Tardelli đã biến giấc mơ của nhiều người Italy thành hiện thực và mọi cảm xúc mãnh liệt đều bủng nổ trong khoảnh khắc đó.

Vậy, WC 1982 thể hiện vai trò của mình một cách hoàn hảo khi nói tới đề tài dân tộc. Nội dung được truyền đạt bởi nó vừa khái quát, vừa cụ thể. Những yếu tố trong câu chuyện này sẽ được kể đi kể lại trong nhiều năm sau đó, cho dù không ít yếu tố “tiền truyện” sẽ bị lãng quên hay đơn giản chỉ làm tăng thêm sự huyền ảo của chức vô địch năm 1982. Các nhân vật chính đều ở đó, tất cả đều được cả thế giới theo dõi nhưng một mảnh ghép cuối cùng của dàn nhân vật lại không phải một cầu thủ hay huấn luyện viên, mà là một chính trị gia – Sandro Pertini. Trong ký ức nhiều người về sự kiện 1982, Pertini đóng vai trò cực kỳ quan trọng.

Phần 3: Thần thoại Pertini, từ Thế chiến thứ nhất tới Berlusconi

“Anh là một ví dụ điển hình về Italy – một đất nước luôn tin tưởng chính mình” (Sandro Pertini nói với Dino Zoff).

“Tôi có mặt ở đây vì người dân Italy muốn gần gũi với những cầu thủ đem vinh quang về cho tổ quốc và tôi là người đại diện của họ”. (Sandro Pertini)

“Tổng thống Pertini đã thể hiện sự bác ái, sự sôi nổi đáng kinh ngạc và khả năng gần gũi với đám đông một cách khác biệt” (Antonio Ghirelli)

Thần thoại Pertini năm 1982 mà tôi nhắc đến vốn đã xuất hiện từ trước đó và gắn liền với dòng chảy lịch sử – thực tế vấn đề này xuất hiện ngay từ khi giải đấu bắt đầu và được nhấn mạnh trong trận chung kết. Thần thoại này là một phần kế hoạch do chính Pertini và các cố vấn của ông vạch ra – và nó đã thành công ngoài mong đợi khi nhìn dưới góc độ bản sắc dân tộc và danh tiếng của chính Pertini. Nó cũng nhấn mạnh ý nghĩa giải trí mà nhiều người tin rằng World Cup đang đại diện. Một thần thoại hiệu quả ở mọi phương diện liên quan. Nó không hề mang tính tự phát như nhiều người vẫn nghĩ mà nó được lên kế hoạch sẵn để phù hợp với từng khung hình, từng khoảnh khắc được lan tỏa khắp nơi với sự trợ giúp của công nghệ truyền hình trong suốt trận chung kết và sau đó. Nhưng mọi thứ không chỉ có vậy. Thần thoại năm 1982 có tác động cực lớn đối với việc Italy trở thành một quốc gia như thế nào sau sự kiện năm đó, và cũng nhờ một phần do tính cách cá nhân của chính Pertini.
Đây chính là lúc thích hợp để xem xét phân tích của Lucy Riall về Giuseppe Garibaldi (vị tướng anh hùng đã thống nhất Italy):
17553577_1002269233239179_7789894451007636086_n.jpg
Các anh hùng chính trị hiện đại, vốn được định nghĩa là một phần của phong trào chủ nghĩa dân tộc, bị đối xử như những trò bịa đặt chính trị nhờ sự thờ ơ của dân chúng. Tôi cho rằng danh tiếng của Garibaldi vốn bị coi như một phần của kế hoạch chính trị, thay vì được nhìn nhận dưới góc độ mới: hình tượng anh hùng của ông là sự kết hợp tuyệt hảo giữa nỗ lực không ngừng của người dân sự chỉ đạo của những người lãnh đạo. Sự nhiệt tình của công chúng dành cho Garibaldi phản ánh một khao khát mãnh liệt hơn đối với hình tượng anh hùng phong trần và những câu chuyện đầy chất phiêu lưu, và Garibaldi đã biến hóa hình ảnh mang màu sắc chính trị của thành thở thành hình tượng phù hợp với yêu câu của công chúng. Nhiệm vụ của Garibaldi không chỉ là tạo ra một Italy mới mà còn phải phải tạo nó theo một cách thuyết phục.
Bây giờ, nếu ta thay thế cái tên “Garibaldi” bằng “Pertini”, gần như không có gì thay đổi nếu xét đến bối cảnh cuối thập niên 70 và đầu thập niên 80 của Italy, cùng với đó là sự kiện WC 1982. Thần thoại về Pertini vốn được biết đến như một kế hoạch vĩ đại của Antonio Ghirelli (người phát ngôn của Pertini lúc đó và là một người rất am hiểu về bóng đá Italy, ngoài ra không thể không nhắc tới chính vai trò của Pertini – một quý ông thẳng thắn luôn mang bên mình chiếc tẩu hút quý phái, cùng với đó là một tính cách mang đậm tính lịch sử – lịch sử của Italy – người đã truyền cảm hứng về tình yêu và sự cống hiến cho nhiều người dân Italy lúc đó. Đây là một quá trình tương tác hai chiều.
Vai trò cực kỳ quan trọng của Pertini lại WC 1982 thường được nhắc đến khi người ta nhớ lại sự kiện này, thậm chí họ còn gọi đây là “kỳ World Cup của Pertini”. Tuy nhiên, Pertini chỉ xem tận mắt một trận đấu duy nhất – trận chung kết – thậm chí, nhiều người nói rằng ông chỉ quyết định như vậy vào phút chót. Trước khi trận chung kết diễn ra, Pertini vẫn còn đang ở Rome nhưng hình ảnh ông tới xem trận đấu trực tiếp đã được công khai với báo chí.
Việc ông quan tâm chuyện gì đang diễn ra tại Tây Ban Nha như mọi công dân Italy khác là rất quan trọng. Ý tưởng cốt lõi là xây dựng hình tượng mới cho Pertini – một người vừa bình thường như bao người khác, vừa đặc biệt. Hình ảnh này rất ăn khớp với sự kiện WC 1982. Như Silvio Lanaro đã viết, Pertini “chưa bao giờ là một người quá cao sang, nhưng luôn biết vị trí của mình ở đâu” [ông ấy] “luôn đặt bản thân lên trên lợi ích chính trị, với nhiều người thì đó là sự chân thành. Ông ấy là người có một chút phong vị của dân Sparta ngày xưa và là một ví dụ điển hình về cảm xúc bộc trực.”
”Riccardo Lombardi [một người bạn trong Đảng Xã hội] nói rằng Pertini sẽ không nhúc nhích dù chỉ một ngón tay nếu không có máy quay truyền hình ở đó. Ông ấy hòa vào dòng người trên phố và ăn mừng như một đứa trẻ khi Italy giành chức vô địch”. Vào những ngày tháng 7/1982, đây là một hình ảnh rất hiệu quả (xét về nhiều khía cạnh, giống như hình ảnh “con người của dân tộc” mà Mussolini, Berlusconi và Blair đều bị ảnh hưởng theo thời gian) và nó sẽ gắn liền với sự vĩnh cửu cùng với nhận thức của người dân. Bóng đá chính là công thức của chiến thắng này.
Pertini bay tới Tây Ban Nha vào buổi sáng ngày diễn ra trận chung kết, 11/7/1982. Ông sử dụng chiếc DC9 – một loại máy bay quân sự, và là chính trị gia Italy duy nhất có mặt tại đó. Pertini hiểu rõ rằng ông là đại diện duy nhất của chính phủ Italy lúc đó. Ông tới Madrid và được Vua Juan Carlos đón tiếp ngay tại sân bay. Sau đó ông đã tới thẳng khách sạn nơi đội tuyển đóng quân. Theo Italo Moretti, Pertini đã không có mặt tại bữa tiệc được tổ chức tại đại sứ quán Italy ở Madrid sau trận đấu. Ông thích việc đi vào một quán bar địa phương để thương thức một điệu nhảy Tây Ban Nha hơn. Ông chỉ ở Tây Ban Nha đúng một đêm. Pertini nói rằng mình không muốn đem lại xui xẻo cho đội bóng, vì thế mà ông không đến theo dõi những trận đấu trước. Quyết định thực tế có lẽ là một điều gì đó trái ngược hẳn – Pertini xuất hiện và Italy giành chức vô địch. Kể cả khi đội bóng có thất bại, họ sẽ vẫn trở về như những người hùng. Đây là tình huống Pertini sẽ không mất gì nếu ông tới dự khán trận đấu này. Mọi nguy cơ thất bại về nhiều mặt đều được giảm thiểu tối đa khi Pertini tới xem trận chung kết.
Nhờ đâu mà những hành động của Pertini đã tác động tới ý thức dân tộc của người dân Italy? Đầu tiên, hình tượng của chính ông. Một người đàn ông cao tuổi, thấp bé và luôn đeo kính. Ông thường hút tẩu (với bộ sưu tập hơn 700 chiếc tẩu, theo nhiều người, đều là quà tặng dành cho ông) và luôn mặc một bộ vét như những người đàn ông khác cùng thế hệ. Ông được tôn lên như “một người cha già” và ông không còn là một chính trị gia thuộc đảng phái nào, mà là Tổng thống của Italy, người đứng đầu đất nước, người lãnh đạo của nhân dân Italy. Về thực tế, Pertini là hoàn hảo với vai trò đó – đặc biệt khi đứng cạnh Vua Juan Carlos và khi so sánh với Thủ tướng Đức, Helmut Schmidt.
Sandro-Pertini
Trong suốt trận đấu, Pertini lại biến thành một người hâm mộ như tất cả những người khác – giống như hàng triệu người tại Italy, ăn mừng như họ vào cùng một thời điểm. Tuy nhiên, Pertini lại là người xuất hiện trước ống kính máy quay. Nhiều người đang nhìn thấy ông ấy thưởng thức trận đấu. Điểm nhấn khác biệt chính là việc Pertini ngồi bên cạnh Vua Tây Ban Nha, nhưng nhiều người không cảm thấy vậy. Đó là khoảnh khắc mà người dân Italy cùng với Pertini và các cầu thủ trên sân hòa vào làm một. Khi Altobelli đưa tay lên ăn mừng bàn thắng thứ 3 của Italy, Pertini cũng ăn mừng theo một cách y hệt.
Ông trở thành cầu thủ thứ 12 của đội, và đạo diễn hình ảnh đều hướng tới ông sau mỗi bàn thắng – khi nhắc tới bàn thắng, một cách thông thường, họ sẽ nhớ tới Pertini. Ông hòa chung với hàng triệu người đang theo dõi trận đấu ở Italy và những người Italy đang sinh sống trên khắp thế giới. Đó là lúc không ai có thể chia cắt 2 hình ảnh tồn tại song hành về sau – trận đấu và màn ăn mừng của Pertini. Một phần không thể tách rời của câu chuyện, một cách thức marketing tinh vi. Pertini trở thành thương hiệu của chiến thắng và niềm vui
Vấn đề tiếp theo của câu chuyện này chính là Pertini có vẻ thiếu đi cách thức giao tiếp đúng đắn. Mặc dù với vị trí như vậy, Pertini lại hành động như một người hâm mộ bình thường – hay bất kỳ người hâm mộ nào, một trong số hàng triệu huấn-luyện-viên-giấy xuất hiện ở các quán bar mỗi tuần trên khắp Italy để bàn luận về chiến thuật. Lời khuyên chiến thuật của ông có vè vô nghĩa (cho dùng không ít người tâng bốc) và giống như bất kỳ thứ gì bạn có thể nghe được ở một quán bar. Nhưng chính điều đó lại nhấn mạnh cái chất dân dã và gần gũi của ông.
Khi Italy ghi bàn, ông nhảy cẩng lên và tìm kiếm những người Italy tương tự ở xung quanh (cho dù ông biết chắc không có nhiều), ông tự nói với mình hoặc bất kỳ ai (giống như mọi người hâm mộ khác). Pertini có thể là người đứng đầu đất nước và cũng có thể là bất kỳ ai. Không ngạc nhiên khi vài họa sỹ mô tả ông trong chiếc áo thi đấu như các cầu thủ dưới sân.
Đây là “lấy độc trị độc” trong chính trị, Pertini là “con người của nhân dân”, một hình ảnh đã được đa số nghị sỹ hạn chế động chạm kể từ khi ông đắc cử năm 1978. Như Lanaro đã nói, “ông vượt qua mọi rào cản nguyên tắc…nhưng trên hết, ông tiếp tục nói và tin tưởng…với khả năng giao tiếp phi thường, ông vừa là người lãnh đạo đất nước và vừa là người hâm mộ thân thiện”.
Ví dụ, Pertini đã từ chối tới cung điện Quirinale và lựa chọn một căn hộ khiêm tốn ở trung tâm Rome. Không hề có ràng buộc về quyền lực đối với ông. Giống như Garibaldi, ông là một người đàn ông khiêm tốn cống hiến với vị trí Tổng thống – ông thường đi nhiều nơi và mời các trường học hay ai đó tới cung điện để gặp ông. Pertini trở thành một kiểu “Giáo hoàng dân dã”, ông thường đòi vợ đưa mình đi chơi trong chiếc xe màu đỏ có giá khoảng 500 lira (vào lúc đó). Có những câu chuyện về việc ông ra đường mà không có vệ sỹ để gặp đủ loại người từ chính trị gia cho tới thành viên của các nhóm mafia, thậm chí là cả những công chức tham nhũng. Ôngl à người thích ứng tốt với những điều này trong cuộc sống.
Pertini trở thành Tổng thống trong một thời kỳ tối tăm của Italy – với những vụ xung đột chính trị chuyển hóa bạo lực chính trị và khủng hoảng kinh tế. Ông thường biết đến với biệt danh “Tổng thống Tang tóc” vì tần suất ông có mặt tại các đám tang trong thời kỳ này do các vụ bạo động gây ra. Ông cũng tham gia với người dân trong một số vụ biểu tình phản đối chính phủ bằng những bài phát biểu có sức nặng và cảm xúc như vụ động đất tại Neapolitan năm 1980 hay nhũng vụ tố cáo tham nhũng. Ông đã trở nên rất nổi tiếng trong mắt người dân trước khi WC 1982 diễn ra.
Mảnh ghép hoàn hảo cuối cùng cho sự nghiệp của Pertini chính là ván bài scopone trên đường bay về Italy. Ván bài scopone điển hình của phong cách Italy, thường có 4 người và xuất hiện tại nhiều quán bar. Những người tham dự đã có sẵn: Pertini, Bearzot, Franco Causio (một cầu thủ lớn tuổi đã được chơi ở trận chung kết) và thủ quân Dino Zoff. Chiếc cup đã thuộc về Italy, nhưng Pertini – giống như bất kỳ ai – đang giận dữ khi đánh mất lá bài của mình. Hơn nữa, ván bài này – dưới góc độ hiện đại – tạo ra một chút hoài niệm. Cả Pertini và Bearzot đều đã qua đời, không ai được hút thuốc trên may bay nữa hay kiểu bàn ghế này đã là lỗi thời. Ván bài được bất tử hóa trên phim ảnh. Pertini đã mang chiếc cúp về cho người dân của ông.
17361614_997180237081412_2946988447429330952_n
Sáng thứ 2, một ngày sau trận đấu, chiếc DC9 trở về Rome cùng với Pertini, toàn bộ đội tuyển và chiếc cúp vô địch. Bộ trưởng Bộ Thể thao cũng đi cùng, điều này dường như khiến Pertini bực bội khi ông này rời máy bay đầu tiên. Thực tế, ông ta không hề mang theo chiếc cúp nhưng lại được coi như biểu tượng chiến thắng – người đầu tiên mà đám đông tại Rome nhìn thấy. Màn trở về được diễn ra hoàn hảo hơn khi hàng ngàn người tại sân bay và hàng trăm ngàn người trên đường tới thị trấn Ciampino đều chờ đợt Pertini và những thành viên đội bóng. Pertini đã thuyết phục mọi người di chuyển bằng xe hơi thay vì trực thăng. Điều này đối lập với WC 1970 khi cầu thủ phải tránh vào nhà để máy bay để không bị cơn thịnh nộ của người hâm mộ tấn công hày vụ tấn công bằng cà chua tại Genoa năm 1966. Buổi ăn mừng chiến thắng tiếp tục với bữa tiệc tối hôm đó với Pertini ngồi giữa Bearzot và Zoff khi chụp hình. Giống như năm 1934 và 1938, Pertini tận thành quả ngọt ngào này một cách vui vẻ.
Quá khứ của Pertini và sự kiện 1982: Một World Cup nói-không-với-phát-xít?
Liệu rằng, quá khứ của Pertini là khởi nguồn của mọi việc như người ta vẫn nói? Theo cách nào đó, đây chính là một kỳ WC nó- không-với-phát-xít? Câu chuyện cuộc đời Pertini thường được coi như phiên bản ngắn gọn của lịch sử Italy trong thế kỷ 20. Là một người theo chủ nghĩa xã hội cách tân, ông đã chiến đấu và nhận huân chương trong Thế chiến thứ nhất (ông thậm chí còn chứng kiến trận thua sấp mặt suýt dẫn tới thất bại toàn cục của quân đội Italy tại Caporetto năm 1917). Sau đó, ông tham gia các cuộc khởi nghĩa vũ trang thời hậu chiến tranh. Là một người bạn của nhân vật chống chủ nghĩa phát xít Giacomo Matteotti, Pertini chứng kiến bạn mình bị chính phủ phát xít giết hại năm 1924 sau bài phát biểu về cuộc bầu cử đầy bạo lực năm đó của Matteotti. Ông trở thành mục tiêu của phát xít và bị bắt bớ nhiều lần. Sau đó, ông bị lưu đày ở Pháp và bí mật trở lại Italy năm 1929 để rồi bị bắt. Ông từng giúp nhiều nhân vật chống phát xít trống khỏi Italy.
Ngày 10/9/1943, ông chính thức tham gia lực lượng nổi dậy chống phát xít tại Porta San Paolo. Ông là người tổ chức lớp phòng ngự đầu tiên tại đây và bị bắt vào tháng 10/1943 trước khi trốn thoát được. Tới tháng 5/1944, ông bị bao vây tại Milan trước khi tham gia chiến đấu tại Florence trong cùng năm đó.
Là thành viên lãnh đạo của lực lượng kháng chiến giai đoạn 1943-1945, Pertini cũng là người đưa ra quyết định xử tử những người ủng hộ Benito Mussolini và hắn ở hồ Como vào tháng 4/1945. Ông cũng là người chỉ đạo việc giải phóng Milan trước khi lực lượng Đồng minh tới. Em trai của Pertini là Eugenio đã bị xử tử tại trại tập trung Flossenburg vào ngày 25/4/1945 – ngày giải phóng Italy.
Trong thời kỳ hậu chiến tranh, Pertini tham gia soạn thảo hiến pháp chống phát xít của Italy. Năm 1960, ông có một bài phát biểu hoành tráng tại Genoa – một thành phố đang chìm trong bạo loạn bởi những kẻ cuồng phát xít. Đây không phải là bài phát biểu để hòa giải: “Chúng ta đã phạm sai lầm”, ông nói:
và chúng ta đã quá nhân từ với kẻ thù. Sự nhân từ này khiến cho bọn phát xít nghĩ rằng chúng là kẻ cầm quyền, chúng thậm chí nói vụ xử tử Mussolini là vụ giết người. Và những kẻ cuồng phát xít ngoài kia nghe cho rõ đây, ta tự hào là người ra chỉ thị xử tử Mussolini – vì ta và những người khác chỉ thực hiện bản án đã được tuyên bố bởi người dân Italy từ 20 năm trước đó.
Pertini đóng vai trò quan trọng trong Đảng Xã hội và làm việc với tư cách một nhà báo trước khi trở thành Tổng thống đầu tiên đến từ Đảng Xã hội đắc cử vào năm 1978.
Ảnh hưởng lớn của Pertini với giới truyền thông được xây dựng bởi người phát ngôn chính thức của ông từ năm 1978 tới năm 1980. Antonio Ghirelli. Một trong những cây viết xuất sắc nhất về bóng đá mà Italy từng sản sinh, ấn phẩm đầu tiên về lịch sử bóng đá Italy được xuất bản năm 1954. Ghirelli có thừa kinh nghiệm làm việc với báo chí, và ông hiểu rõ bản chất mọi việc từ bên trong cùng với hình ảnh Pertini thông dụng thế nào trong mắt giới làm báo. Mặc dù Ghirelli từ chức vào năm 1980 nhưng di sản của ông thì vẫn còn mãi. Pertini đã nhận thức được sức mạnh của bóng đá Italy đối với vấn đề ý thức dân tộc, văn hóa cũng như chính trị.
Một trong những hệ quả đến từ tác động cực lớn của Pertini với WC 1982 là quá khứ cực đoan của ông đã bị đẩy lui vào hậu trường. Ông trở nên rất phổ biến, dễ gần và thân thiện. Ông trở thành “vị cha gia dân tộc của Italy” cùng với hình ảnh chiếc tẩu nổi tiếng. Để hình ảnh của ông trở nên thông dụng, quá khứ của Pertini cần được lãng quên. Đây không phải kỳ WC nói-không-với-phát-xít, nó chỉ là kỳ WC hậu-chính-trị. Nó tạo nền móng cho quá trình “bóng đá hóa” Italy vào thập niên 90. Không có Pertini thì sẽ không có Berlusconi.
Phần cuối: Bản sắc quốc gia có mãi trường tồn?

Định hình World Cup: Một trải nghiệm trên truyền hình – bối cảnh và lịch sử

Sức mạnh của khái niệm “năm 1982” được liên hệ với bối cảnh lúc đó và truyền đi khắp nơi, nó trở thành một biểu tượng lịch sử điển hình cho giai đoạn những năm đầu thập niên 80. Trước khi Internet ra đời, người dân Italy thưởng thức World Cup qua những chiếc TV ở trong phòng ăn hay ngoài phòng khách. Có một vài màn hình cỡ lớn được đặt ở nơi công cộng cho nhiều người cùng xem (ví dụ như tại Piazza del Popolo ở Rome) nhưng người Italy vẫn lựa chọn xem tại nhà hoặc tụ tập tại nhà bạn bè. Trận chung kết năm 1982 đã được phát sóng qua khoảng 95% số lượng TV lúc đó tại Italy. Đây vẫn là một kỷ lục và có vẻ nó sẽ không bao giờ bị phá vỡ. Chưa hề có một sự kiện nào được phủ sóng rộng rãi như vậy từ trước tới nay. Chính vì thế, vào cái ngày tháng 7 nóng như thiêu, khoảng 32 đến 40 triệu người Italy ngồi xung quanh những màn hình vô tuyến, cùng một lúc, xem cùng một trận đấu, nghe cùng một lời bình luận, làn sóng này trải dài từ Sicily tới Piedmont. Không Facebook hay Twitter, bóng đá đã đoàn kết một dân tộc lại vào thời khắc quan trọng nhất của đội tuyển quốc gia.
520907_xbig-lnd
Trận đấu được trực tiếp cùng với lời bình luận của Nando Martellini – người biết chính xác mình nên làm gì vào lúc đó, ông là người có kinh nghiệm bình luận thể thao và đã chuẩn bị rất kỹ trước khi trận đấu bắt đầu. Vì thế, khi trọng tài giơ qủa bóng lên cao báo hiệu trận đấu đã kết thúc (một cử chỉ lạ lẫm vẫn còn đọng lại trong ký ức nhiều người lúc đó), Martellini đã hô vang một cụm từ nổi tiếng “Campioni del mondo, Campioni del mondo, Campioni del mondo” – trong tiếng Italy có nghĩa là “Chúng ta đã vô địch, chúng ta đã vô địch, chúng ta đã vô địch”. Đây không chỉ là kỹ thuật quảng cáo cơ bản khi nhấn mạnh tới chủ thể mà 3 câu nói này tương ứng với 3 lần Italy bước lên đỉnh vinh quang.
Chiến thắng năm 1982 được mô tả như “chức vô địch không phát xít” đầu tiên của Italy nhưng 2 chiếc cúp trước đó vẫn được tính vào trong câu nói này. Đạo diễn hình ảnh là nhân tố then chốt của sự kiện này khi hình ảnh Pertini ăn mừng luôn được đưa lên màn hình vô tuyến đúng lúc, vị Tổng thống và trận đấu cứ như hòa vào làm một. Những người như Altobelli-Pertini-Rossi-Tardelli trở thành trung tâm cốt lõi của sức mạnh truyền hình tại sự kiện này vào lúc đó.

Lễ hội năm 1982

“Rõ ràng, việc tự nhảy vào những đài phun nước công cộng là điên rồ hay bạn sẽ rất ngây thơ nếu nghĩ một người vẫy lá cờ Italy là một người ái quốc. Tuy nhiên, chúng ta đã chứng kiến không ít người nhảy vào đài phun nước hay cuốn quanh mình lá cờ mà họ vốn ghê tởm bấy lâu nay.” (Gianni Brera)

Bữa tiệc đã bắt đầu trước khi trận đấu kết thúc. Khi tiếng còi mãn cuộc vang lên, hàng triệu người Italy ào ra đường phố. Không chỉ gói gọn trong lãnh thổ Italy, từ Toronto tới Sydney tới Buenos Aires, tới London. Bữa tiệc đường phố tự phát này diễn ra trong nhiều ngày sau đó. Không phải ai cũng muốn đi làm, đồ uống và thức ăn được truyền tay nhau đến từng người tham dự. Những biểu tượng của dân tộc được trưng bày khắp nơi, điều mà hiếm khi xảy trong thời kỳ tăm tối trước đó.
Bữa tiệc này có một vào yếu tố có thể coi như một phần của một nghi lễ kỳ quặc – xe hơi chạy kín đường, còi vang inh ỏi, nhiều người còn trèo lên các cửa sổ để ăn mừng. Đài phun nước trở thành bể bơi. Thậm chí, giấy báo tử “giả” dành cho đội tuyển Đức cũng xuất hiện. Nhiều người di cư lần đầu tiên có cảm giác họ là một phần của Italy, quốc gia mà họ đã rời đi để đến sinh sống ở nơi khác. Ví dụ như bữa tiệc tại Toronto, số lượng người tham dự đông đến mức một phần nghẽn cả giao thông hay những người tại Sydney lần đầu tiên nhận được những lời chúc mừng từ những người quen tại quê hương.
Tại Italy, các nhà báo để ý tới việc gia tăng nhanh chóng của việc treo quốc kỳ của người dân. Điều mà trong thời kỳ đen tối phân hóa chính trị từ 2 thập kỷ trước gần như chưa bao giờ xuất hiện. Như Luciano Curino đã viết trên tờ La Stampa, “chưa bao giờ có nhiều lá cờ Italy như vậy xuất hiện trên đường phố, nhiều người còn cầm trên tay quốc huy Italy sau khi đã tìm thấy nó dưới hộc bàn sau vài chục năm quên lãng”. Có một cảm giác rằng những vấn đề lịch sử cũ kỹ trước thời Cộng hòa đã được chấp nhận nhờ vào chiến thắng năm 1982. Một chút gì đó về một cộng đồng dân tộc đã được nhen nhóm. Curino nhấn mạnh một lần nữa: “Đêm nay sẽ là lúc chúng ta ôm hôn lẫn nhau, nói chung một ngôn ngữ và lặp đi lặp lại cụm từ ‘chúng ta là nhà vô địch’ cùng nhau”. Cảm giác về một cộng đồng dân tộc đã vượt ra khỏi phạm trù những cổ động viên bóng đá, nó lan tỏa tới những người không biết gì về bóng đá.

Thắng lợi mới, thời kỳ mới

Năm 2006, chức vô địch lần tiếp theo của Italy và cũng là lần gần nhất, mọi thứ đã thay đổi chóng mặt. Đầu tiên, các trận đấu nay đã xuất hiện trên 2 hệ thống truyền hình và người xem đều lựa chọn đài Sky thay vì đài RAI truyền thống. Vì thế, có tới 2 hệ thống bình luận cũng như tổng hợp. Thêm vào đó, Italy năm 2006 đã là quốc gia khác hoàn toàn với Italy năm 1982. Có tới 5 triệu dân nhập cư tới Italy trong khoảng thời gian 24 năm giữa 2 kỳ WC. Chưa hết, hàng nghìn màn hình lớn nơi công cộng đã xuất hiện trên khắp đất nước. Theo nhiều cách nói, các trận đấu đã được người dân Italy xem với một tâm thế và góc độ hoàn toàn khác thời kỳ 1982. Người ta cảm thấy WC chỉ là phiên bản cấp độ lớn hơn của Serie A mà thôi. Trong khi đó, sự kiện WC 1982 lại một trải nghiệm hoàn toàn khác biệt trên mọi phương diện. Chiến thắng 2006 đã bị lu mờ một phần bên cạnh hào quang của Champion’s League hay Serie A lúc đó khi mà cách người ta ăn mừng chiến thắng ở giải đấu nào cũng tương tự nhau, tính chất đặc biệt của WC 1982 dần dần bị tan biến và quên lãng.
Một cuộc khủng hoảng trên quy mô quốc gia đã xảy ra tại Italy trong giai đoạn 1990-2000. Trong suốt thời kỳ này, hai xu hướng riêng biệt nhưng có liên hệ với nhau đã liên tục công kích cả về mặt chính trị cũng như lịch sử đối với Thời kỳ Phục hưng và chính Italy. Ở miền Bắc, từ cuối thập niên 80, đảng phái theo chủ nghĩa cục bộ là Lega Nord đã khuếch trương thanh thế một cuộc thành trừng chống Phục hưng ở bên trong cũng như bên ngoài chính phủ. Ý tưởng về quá khứ này được kết nối với hiện tại bằng biểu tượng về một “quốc gia mới (trong tưởng tượng) ở phía Bắc Italy” có tên Padania. Chiến lược của Leda là tạo ra quốc kỳ, quốc ca, lịch sử, một đội tuyển quốc gia, một giải đua xe đạp, một thể chế chính trị riêng cho Padania. Mặc dù chưa có bất kỳ ảnh hưởng nào trên bình diện đất nước, nhưng lễ kỷ năm vào năm 2011 của những người này cho thấy Lega vẫn bám lấy ý tưởng thay đổi ý thức hệ của người dân Italy và sẵn sàng cho mọi thời cơ. Đây chính là một chiến lược để tạo nên một quốc gia mới và là một chiến lược cực kỳ linh động. Cho dù nó bị giằng xe bởi nhiều yếu tố đối lập nhưng đây chính là một phần của quan điểm đến từ Lega. Nó cũng tích cực chỉ trích Thời kỳ Phục hưng cũng những yếu tố liên quan như lịch sử, biểu tượng và đồng thời mô phỏng lại phương pháp luận của thời kỳ này. Các chính trị gia Lega ủng hộ bất kỳ đội nào thi đấu với Italy và luôn ăn mừng khi Italy thất bại. Họ thành lập đội bóng riêng của mình và thi đấu vài trận giao hữu với một vài quốc gia khác. Không phải tất cả trong số hàng triệu người bỏ phiếu cho họ đồng ý với chính sách này nhưng lượng người ủng hộ cũng không hề ít. Lần đầu tiên trong lịch sử đương đại của Italy, một lực lượng chính trị ở cấp địa phương lẫn quốc gia đều bác bỏ khái niệm “la nazionale” – nghĩa là dân tộc. Truyền thống về thể thao đoàn kết dân tộc đã bị phá bỏ. Bản sắc dân tộc đang dần rạn nứt.
190401.jpg
Bữa tiệc sau chiến thắng 2006 chắc chắn là ngoạn mục và mang tính dân tộc nhưng nó không thể giấu đi sự mệt mỏi. Nó không mang trên mình tính tự phát hay sức mạnh đoàn kết như năm 1982. Năm 2006, hình ảnh Pertini là trung tâm sự kiện đã không còn. Chiến thắng này đã không còn mang ý nghĩa quan trọng bậc nhất nữa. Hơn hết, định nghĩa về quốc gia đã thay đổi hoàn toàn. Italy đã được “bóng đá hóa” hoàn toàn, chiến thắng ởcấp độ câu lạc bộ được chú trọng hơn. Có lẽ đã đến lúc một giả thuyết mới sẽ lộ diện như bản sắc địa phương và câu lạc bộ sẽ thay thế bản sắc quốc gia?
Hệ quả của WC 1982 và ký ức về nó

“Bóng đá giúp ta hiểu thêm về xã hội.”(Franco Ferrarotti)

Việc nghiên cứu về hệ quả dài hạn của WC 1982 nằm ngoài phạm vi nghiên cứu của bài viết này khi xem xét đến khia cạnh về bản sắc dân tộc, xã hội Italy, quá trình “bóng đá hóa” mà nhiều người cho rằng xuất hiện trong giai đoạn 1990-2000. Chúng ta chỉ có thể đưa ra ba kết luận tạm thời. Thứ nhất, thần thoại Pertini vẫn có sức hút mạnh mẽ thông qua các bài phát biểu chính trị hay chương trình quảng cáo. Ví dụ như bài phát biểu của thủ tướng Matteo Renzi khi chính thức nhậm chức vào tháng 2/2014 có đoạn
“Sandro Pertini qua đời ngày 24/2/1990. Tôi vẫn nhớ thái độ của ông ấy, giống như tất cả chúng ta đều nhớ vậy, đặc biệt là khi đối mặt với những khó khăn vào thời gian tăm tối ấy và khi chiếc cúp vô địch được đưa về Italy từ Madrid.”
Một thần thoại hiếm có với tính trường tồn của mình tại Italy. Ai cũng đồng tình với những gì Pertini làm được vào năm 1982. Đó là một khoảnh khắc tuyệt vời của bất kỳ ai.
Thứ hai, nhiều tác phẩm văn hóa đã ra đời để tái hiện và gợi nhớ lại ký ức về năm 1982. Từ những bộ phim như La meglio gioventù – Tuổi trẻ tuyệt vời – của Marco Tullio Giordano năm 2003 hay L’ultima ruota del carro – Chuyến du hành cuối cùng – của Giovanni Veronesi năm 2013, thậm chí là bộ phim về kỳ WC năm đó có tên G’olé! cho tới những cuốn tự truyện hay bài hát. Dino Zoff, Paolo Rossi hay nhiều người khác đều kể lại câu chuyện năm 1982 mỗi khi có dịp. Thậm chí, tang lễ của Bearzot vào năm 2010 cũng có nhắc đến câu chuyện này. Zoff, Conti và Rossi đã tham gia khiêng linh cữu của Bearzot vào ngày hôm đó. Chiến thắng năm 1982 vẫn được coi là biểu tượng đẹp nhất về bản sắc dân tộc Italy thời hậu chiến tranh.
Cuối cùng, di sản của sự kiện 1982 khiến chúng ta suy nghĩ lại về cái gọi là “bóng đá hóa” của Italy thời đại sau đó, có liên quan tới việc Silvio Berlusconi chen chân vào chính trường cuối thập niên 80 và đầu thập niên 90. Tới đây, có lẽ chúng ta nên ghi nhận thời kỳ “bóng đá hóa” đã bắt đầu từ năm 1982 với màn ăn mừng của Pertini tại Madrid? WC 1982 đã ghi nhận chiến thắng của bản sắc Italy? Liệu mối liên kết giữa dân tộc, chính trị, truyền hình, bóng đá đã bắt đầu từ đó? Liệu Berlusconi (có một lần nữa) xây dựng thành công trên nền tảng có sẵn thay vì sáng tạo ra nó? Liệu rằng, sau năm 1982, Italy đã trở thành – theo lời Beha và Ferrarrotti – “một nước cộng hòa lấy bóng đá làm gốc”?
Bình luận từ facebook